Küresel Mali Krizin Nedenleri

09 Nis 2011 at 19:48 Yorum yap

2. KÜRESELLEŞME

Siyasi, ekonomik hatta ahlaki değerlerde ülkesel ve bölgesel farklılıkları ortadan kaldırarak ortak bir sistem ve değer yaratmaya çalışan küreselleşme hareketi 20.yy’a damgasını vuran bir olgu olarak karşımıza çıkmaktadır.

Globalleşmenin Türkçe karşılığı olarak kullanılan “Küreselleşme”, ekonomik içerikli bir kavram olarak ortaya çıkmıştır. Bu açıdan terim, belirsizlik içerse de son yıllarda dünya ölçeğinde ortaya çıkan ilişkiler ve yeni yaşam biçimleri küreselleşmenin neliği konusunda bazı fikirler vermektedir.[1]

Tek mekânda farklılıkların kendiliklerini koruyarak bir arada bulunabilmesi küreselleşen dünyada yaşanan bilinç yükselişiyle mümkün olmuştur. bunu postmodern olarak isimlendirilen durumla ilişkilendirmektedir. Postmodern dönemle birlikte toplumlar, ulusal ve uluslar arası hareketler , alt toplumlar ile etnik guruplar, toplum içi guruplar ve bireyler kültürel anlamda daha fazla baskı altına alınmaktadır.Fakat bunun ötesinde postmodernizm toplumsal ve kültürel bir sistem halini almıştır.

 

Küreselleşme ekonomi merkezli okunduğunda merkezin çevre üzerinde hegemonya kurduğu ve küreselleşmenin araçlarıyla çevreyi merkez lehine bütünleştirdiği yorumu kolayca yapılabilirken,  çağdaş kapitalizmin kültür ve ekonomiyi bir arada barındırdığı göz önüne alındığında ise ekonominin aynılaştırıcı etkisi ortadan kalkmakta ve yerel olanın ekonomiyi içselleştirirken dönüştürdüğü, merkezin aynılaştırıcılığını kırdığı görülmektedir.[2]

Küreselleşmenin karşımıza çıkan iki alanı bulunmaktadır. İlk alan üretimin küreselleşmesidir. Üretimin küreselleşmesi sermayenin üretim alanı olarak dünyayı bir bütün olarak değerlendirmesi, küreselleşmiş üretim sisteminin parçalarını maliyet avantajı açısından optimum bölgelerde gerçekleştirmesidir. İkinci alan ise finansın ve de dolayısı ile ekonominin küreselleşmesidir.[3]

Ekonomik küreselleşme, özellikle 20. yy’ da GATT, WTO, IMF ve WB gibi uluslararası kuruluşların katkıları ile ekonomik liberalleşmeyi hızlandırarak tüm dünyada piyasa ekonomisinin kabul görmesini sağlamaya çalışmıştır. Oluşturulan bu piyasa ekonomisi ile ucuz işgücü ve hammadde kaynaklarına doğru sermaye ve teknoloji hareketlerinin hızlandığı görülmektedir.[4]

3. KÜRESEL MALİ KRİZİN NEDENLERİ

Küresel kriz 2007 yılın ikinci yarısından itibaren ABD mali sektöründen başlayarak derinleşmiş ve 2008 yılının sonbahar aylarında banka kurtarma operasyonlarıyla doruğa çıkmıştır. Bu tarihten sonra şiddetini arttırarak tüm dünyaya yayılmış ve giderek bir üretim krizine dönüşmüştür.[5]

Ancak geçen sürede ve özellikle Eylül 2008 ayından itibaren bu finansal dalgalanma; bir yandan ABD’de derinleşmeye, bir yandan da bu ülkenin dünya ekonomisindeki ağırlığı (milli gelir bazında dünyanın yaklaşık %25’i) ve giderek daha hızlı esmeye başlayan küreselleşme rüzgarıyla, tüm dünyaya yayılmaya başladı. Böylece olay,  küresel finansal kriz olmanın da ötesine geçerek, tüm dünyayı etkisi altına alan bir küresel ekonomik kriz niteliği kazandı.[6]

3.1 Likidite Bolluğu ve Özensiz Krediler

2000 yılından 2006 yılının sonlarına kadar finansal piyasadaki likidite sürekli yükselmiştir.  Kriz öncesindeki bollaşan bu likiditenin karlı operasyonlara dönüştürülmesi banka sisteminin karşılaştığı en önemli sorunlardan birisi olmuştur. Bu operasyonların başında konut kredileri gelmektedir. Bankalar herhangi bir işi geliri veya varlığı olmayan kişilere bile kredi vermeye başlamışlardır. Kamuoyunda NINJA (No income, no job, no asset) kredileri olarak bilenen bu uygulamalar varlık fiyatlarının özelliklede konut  fiyatlarının çok hızlı bir şekilde artmasına yol açmıştır.[7]

Krizin temelini, ABD’de mortgage piyasasında yaşanan problemler oluşturmuştur. ABD’nin emlak sektöründe yaşanan sorunların temelinde, ülkedeki finansal kuruluşların kredibilitesi düşük olan kişilere mortgage kredisi vermeye başlaması ve bunun sonucu olarak da finansal kesimini büyük bir risk alması yatmaktadır. ABD ekonomiyi canlandırmak amacıyla, özellikle inşaat sektörü vasıtasıyla, hem ödeme gücü hem de kredibilitesi diğerlerine göre düşük olan kişilere mortgage kredisi vererek, riskli kredilerin miktarının artmasına neden olmuştur. Bu yolla kredi veren bankalar daha fazla kredi verebilmek için, riskli gruba vermiş oldukları kredileri de teminat göstererek emlak tahvilleri çıkarıp daha yüksek faizle hedge fonlara satmışlardır. Bunun yanında, ipotekli gayrimenkullerin fiyatlarının artan kısmı kadar yeni ipotekler yapılarak, yeni kredilerin alınması reel bir karşılığı olmayan kredi miktarını artırmıştır. Yine mortgage piyasalarında verilen kredilerin belli bir kısmının değişken faizli kredi olması mali piyasaları da olumsuz yönde etkilemiştir.[8]

Bir kısım konut kredisinde başlayan geri ödeme problemleri sonucunda banka portföylerindeki hacizli konut sayısı artmaya başlamıştır. Bankaların bu konutları piyasaya arz etmesi konut fiyatlarında düşüşe yol açmıştır. Bu durumda halen kredisini ödemekte olan bazı konut kredisi kullanıcılarının ellerindeki evlerin değeri kalan kredi ödemelerinin net bugünkü değerinin altında kalmıştır. Dolayısıyla bu kişiler de evlerinin anahtarlarını zarflara koyup (jungle mail) bankalara göndererek kredi geri ödemelerinden vazgeçmişlerdir. Burada dramatik olan şey kredi geri ödemelerinin bankalar tarafından diğer mali kuruluşlara satılması ve bu evleri teminat olarak alan sermaye piyasası araçlarının yaygınlığıdır. Bu nedenle zararlar domino taşları gibi bir mali kuruluştan diğerine sirayet ederek büyümüş ve mali sistemin temel taşları niteliğindeki kuruluşların iflasına yol açmıştır.[9]

3.2 Menkul Kıymetleştirme

Varlık Dayalı Menkul Kıymetler (VDMK) veya menkul kıymetleştirme (securitization), borçlanma aracı olarak banka kredilerinin yerini alan ciro edilebilir enstrümanların gelişmiş halidir. Menkul kıymetleştirme, likit olmayan aktiflerin ihraç edilebilecek ve sermaye piyasalarında alım satım yapılabilecek menkul kıymete dönüştürülmesidir. Bu kapsamdaki aktifler arasında ikametgah amaçlı ipotekler, otomobil kredileri, kredi kartı alacakları ve kira ödemeleri yer almaktadır.[10]

ABD’de likiditenin bol olduğu dönemde (20002006) menkul kıymetleştirme sayesinde bireyler normalden fazla kredi kullanmışlardır. Risk paylaşımı, yüksek getiri iştahı, bankaların yasal sermaye yükümlülüklerini yerine getirmelerinde kolaylık sağlaması, risk taşımadan ya da daha fazla mevduata ihtiyaç duymadan bankaların yeni kredileri finanse etmelerinin sağlanması menkul kıymetleştirmeyi özendiren hususlardır.

Menkul kıymetleştirmenin krizin sebeplerinden birisi olarak değerlendirilmesinin ana sebebi bu sayede riskin bir kurumdan diğerine aktarılmasının kolaylaşmasıdır. Mortgage  kredisi veren bir banka kredilerin geri ödemelerini menkul kıymetleştirerek kısmen veya tamamen bir yatırım bankasına veya bir mortgage kuruluşuna satmaktadır. Bu mekanizme kriz durumunda mali sistemi kırılgan bir hale getirmektedir. Şöyle ki banka tarafından yapılan menkul kıymetleştirme sayesinde kredi ödemelerindeki aksama hem krediyi veren banka hem de menkul kıymeti satın alan diğer finansal kuruluşlar için zarar  anlamına gelmektedir.

 

3.3 Saydamlık Eksikliği

Gelişmiş ülkelerde ve özellikle ABD’de neredeyse birbirinden ayrı her fonksiyon için ayrı bir mali kurum ve mali araç oluşturulmuştur. Bu kurum ve araçlar birbiri ile irtibatlı ve girift ilişkilere sahiptir. Örneğin faiz haddi türev piyasaları forward swap işlemlerinden  dalgalı swape kadar bir çok finansal araç sunmaktadır.  Finansal araçların bu karmaşık yapısının anlaşılmasında önemli bir zorluk söz konusudur. Sıradan yatırımcılar için her gün değişen yenileşen ve farklılaşan finansal araçları takip etmek mümkün değildir. Hele de özellikle anlaşılmamak istendiğinde ciddi bir saydamlık sorunu ile karşılaşılmaktadır.[11]

Bu krizde banka ve brokırların ne çeşit varlıklara sahip oldukları bu varlıkların değerinin ne olduğu hatta bunların muhatabının kimler olduğu yeterince şeffaf olarak belirlenmemiştir. Bu problemler, türev diye adlandırılabilecek kompleks ticari sözleşmelere sahip Lehman Brothers gibi firmaların iflasları sonucu ortaya çıkan riskin hesaplanması ve analiz edilmesini zorlaştırmıştır.

 

3.4 Derecelendirme Kuruluşları

Derecelendirme, bir kuruluşun veya bir bireyin finansal yükümlülüklerini zamanında yerine getirip  getiremeyeceğini tahmin etmek üzere kullanılan, firmanın veya bireyin geçmiş ve bugünkü nitel ve nicel verilerine dayanarak yapılan bir sınıflandırma sistemidir.

ABD’de subprime mortgage krizi ile başlayıp tüm Dünya’yı etkisi altına alan finansal krizin derinleşmesine neden olan baş aktörlerinden  birinin yine kredi derecelendirme kuruluşları olduğu görülmüştür. Bu  son olaylardan sonra global ekonomiye zararı trilyonlarca doları bulan krizin derinleşmesinde kredi derecelendirme kuruluşlarının katkısı, kurumların güvenilirliği ve denetimi üzerine ABD ve Avrupa Birliği’nde yoğun tartışmalar yaşanmaya başlanmıştır.[12]

Son finansal kriz öncesinde de derecelendirme kuruluşları çok etkin

çalışamamıştır.  Ancak finansal kriz başladıktan sonra kredi notları düşürülmüştür. 2007’nin üçüncü çeyreğinden 2008 in ikinci çeyreğine kadar geçen bir yıllık dönemde iki büyük derecelendirme kuruluşu tarafından 1,9 trilyon Dolarlık mortgage destekli menkul kıymetin notu düşürülmüştür.[13]

 


[1] Refik BALAY, “Küreselleşme, Bilgi Toplumu ve Eğitim” Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, yıl: 2004, cilt: 37, sayı: 2, http://dergiler.ankara.edu.tr/dergiler/40/144/1022.pdf (9 Nisan 2011) s.2

[2] Ali  Balcı, “Roland Robertson,Küreselleşme ve Kültür” , http://www.uli.sakarya.edu.tr/ali/robertson.pdf ( 9 Nisan 2011)

[3] Yaprak Sevil COŞKUN, Yaprak Sevil COŞKUN, “KÜRESEL MALİ KRİZİN BANKACILIK SEKTÖRÜNE ETKİLERİ VE TÜRK BANKACILIK SEKTÖRÜNÜN VERİ ZARFLAMA ANALİZİİLE BİLANÇOYA DAYALI MALİ ETKİNLİK ANALİZİ”  http://www.tcmb.gov.tr/yeni/iletisimgm/sevil_coskun-zeynep_balatan.pdf ( 9 Nisan 2011) s.7

[4] http://www.genbilim.com/content/view/1410/89/, ( 10 Nisan 2011)

[5] Orkun Özbek, http://www.izto.org.tr/NR/rdonlyres/7475BDA1-95B7-4855-B351-9ADCE4362AFE/13595/KURESELKR%C4%B0Z_O%C3%96ZBEK.pdf, ( 8 Nisan 2011)

[6] Talat Saral,  “KÜRESEL KRİZ ÜZERİNE DÜŞÜNCELER VE ÖNERİLER”  Maliye Finans Yazıları, Yıl: 23 Sayı:83 Nisan 2009, http://www.finanskulup.org.tr/Assets/maliyefinans/83/MFY_83_Talat_Saral_Kuresel_Kriz_Uzerine_Dusunceler_Oneriler.pdf ( 8 Nisan 2011) s.1

[7] Doğan Alantar, “KÜRESEL FİNANSAL KRİZ: NEDENLERİ VE SONUÇLARI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME” http://www.finanskulup.org.tr/assets/maliyefinans/81/Dogan_Alantar_Kuresel_Finansal_Kriz_Nedenleri_Sonuclari_MFY81.pdf (9 Nisan 2011) s.2

[8] Nihat ALTUNTEPE, “2008 KÜRESEL KRİZİNİN ÜLKELERİN İSTİHDAM YAPISI ÜZERİNE ETKİLERİNİN DİNAMİK BİR ANALİZİ”,  http://edergi.sdu.edu.tr/index.php/sduvd/article/viewFile/1372/1460 ( 9 Nisan 2011) s.3

[9] Alantar, s. 2

[10] Erdem Alptekin, “Menkul Kıymetleştirme ve Küresel Finans Krizindeki Rolü” http://www.izto.org.tr/NR/rdonlyres/7475BDA1-95B7-4855-B3519ADCE4362AFE/11921/menkulk%C4%B1ymetle %C5%9Ftirme_ealptekin.pdf ( 9 Nisan 2011) s.3

[11] Alantar, s 3

[12] Mehmet Yazıcı, “ Kredi Derecelendirme Kuruluşlarının Önemi ve Denetimi” , http://www.finanskulup.org.tr/Assets/maliyefinans/82/Mehmet_Yazici_Kredi_Derecelendirme_Kuruluslarinin_Onemi_ve_Denetimi.pdf ( 10 Nisan  2011)

[13] Alantar , s.4

About these ads

Entry filed under: Genel. Tags: .

TÜREV ÜRÜNLERİNİN YAŞANMAKTA OLAN KÜRESEL KRİZ ÜZERİNE ETKİLERİ Küreselleşme ve Finansal Kriz İlişkisi

Bir Cevap Yazın

Aşağıya bilgilerinizi girin veya oturum açmak için bir simgeye tıklayın:

WordPress.com Logosu

WordPress.com hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Twitter picture

Twitter hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Facebook fotoğrafı

Facebook hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Google+ fotoğrafı

Google+ hesabınızı kullanarak yorum yapıyorsunuz. Log Out / Değiştir )

Connecting to %s

Trackback this post  |  Subscribe to the comments via RSS Feed


Sayfalar


Takip Et

Her yeni yazı için posta kutunuza gönderim alın.

%d blogcu bunu beğendi: